“Vụ án hỏa xa” tại Trung Quốc
Bài 2: Những vấn đề “hậu Ôn Châu”
Sự kiện Ôn Châu đã mang lại một bài học xương máu về cơ chế vận hành
phát triển kinh tế theo kiểu duy ý chí của Trung Quốc nhưng điều đó chỉ
đúng với những người còn đủ tỉnh táo nhìn thấy được vấn đề…
Lưu Chí Quân và “băng nhóm”
Với Lưu Chí Quân, việc cậu em Lưu Chí Tường bị sờ gáy không những
không khiến đương sự cảnh giác mà còn táo bạo hơn trong các phi vụ tham
nhũng, nhờ trợ thủ đắc lực của tay đàn em thân tín Trương Thự Quang (phụ
trách quản lý kỹ thuật Bộ hỏa xa). Năm 2009, Lưu nói trong một hội
thảo: “Chúng ta phải nắm bắt cơ hội, dựng nhiều tuyến đường sắt hơn và
phải làm thật nhanh”. Và Lưu sẵn sàng chống lại bất kỳ ai có ý định cản
trở. Khi giáo sư Triệu Kiến thuộc Đại học giao thông Bắc Kinh công khai
chỉ trích chương trình mở rộng hỏa xa một cách ào ạt, Lưu Chí Quân đã
cho gọi Triệu đến gặp và yêu cầu “giữ mồm giữ miệng” (giáo sư Triệu vẫn
tiếp tục lên tiếng và lần này ông được đích thân hiệu trưởng trường gọi
lên “nhắc nhở”). Tương tự vô số chương trình phát triển Trung Quốc, các
dự án hỏa xa cũng thể hiện “tinh thần” và “phong cách” nóng vội của cơn
sốt phát triển Trung Quốc nói chung. Sự hăm hở của Lưu Chí Quân càng
thêm tăng nhiệt với ủng hộ từ Bắc Kinh. Năm 2010, ngân sách cho các dự
án hỏa xa cao tốc được cấp thêm 100 tỉ USD.
Như trong nhiều trường hợp, nóng vội dẫn đến cẩu thả, và từ tắc trách
dẫn đến lợi dụng tham ô chỉ cách nhau một sải cực ngắn. Tiến trình tham
gia đấu thầu được rút ngắn kỷ lục, từ 5 ngày còn 13 tiếng (trong thực
tế, các cuộc đấu thầu chỉ là màn kịch vụng bởi dự án đã được bấm nút
khởi động trước khi gói thầu được công bố cho báo chí). Nhiều khoản
“tiền nhà nước” cũng biến mất nhanh kỷ lục. Trong một vụ, 78 triệu USD
bồi thường đền bù giải tỏa đã không cánh mà bay. Theo “luật” ngầm, giới
trung gian thường “ăn” từ 1-6%. Nếu một dự án trị giá 4,5 tỉ tệ, giới
“mai mối” trung gian có thể “ăn tiền cò” khi bỏ túi khoảng 200 triệu tệ.
Sự đục khoét ngân sách đã mang lại nhiều hậu quả tệ hại, khi nhà thầu
giao lại cho nhà thầu thứ cấp rồi nhà thầu này này lại giao tiếp cho nhà
thầu nhỏ hơn cho đến khi công trình lọt vào tay những “nhà thầu” cò con
không hề có chuyên môn lẫn nhân lực tay nghề. Tháng 11-2011, một tay…
đầu bếp hoàn toàn không gì về kỹ thuật đường sắt, sau khi trúng gói
thầu, đã thuê nhóm nhân công nhập cư để xây một đoạn bêtông cho đường
sắt. Bọn này, dù không kinh nghiệm, nhưng đã tỏ ra rất “thạo việc” và
“hoàn thành đúng tiến độ được giao” bằng cách thay xi măng bằng đá dăm!
Cái kiểu rút ruột công trình như thế (dân Trung Quốc gọi là “thâu lương
hoán trụ”) xảy ra gần như cơm bữa tại gần như mọi công trình hạ tầng,
không chỉ trong hỏa xa…
Loạt đơn đặt hàng tới tấp còn khiến vấn đề kiểm định chất lượng bị
lỏng lẻo, như trong trường hợp liên quan Tập đoàn viễn thông-tín hiệu
đường sắt Trung Quốc, nơi nhận thầu sản xuất-cung ứng thiết bị tín hiệu
liên lạc bị lỗi gây ra thảm họa Ôn Châu. Sau vụ Ôn Châu, người ta mới
biết loạt thiết bị tín hiệu bị lỗi tương tự đã lọt qua cửa giám định năm
2008 và được lắp khắp hệ thống hỏa xa toàn Trung Quốc! Và do được sang
tay đi, sang tay lại qua nhiều nhà thầu, chi phí dự án buộc phải đội
lên, ngày càng vượt xa ngân sách quyết toán ban đầu, chẳng hạn trường
hợp vượt ngân sách đến bảy lần so với quyết toán ban đầu là 316 triệu
USD của một công trình nhà ga ở Quảng Châu. Tất nhiên Bộ hỏa xa luôn có
những giải trình hợp lý trước những thắc mắc. Sự xài tiền vô tội vạ của
Bộ hỏa xa còn thể hiện ở việc cho dựng một đoạn phim quảng cáo 5 phút
nhằm mục đích quảng bá “chiến lược và thành tựu phát triển công nghiệp
hỏa xa” với chi phí lên đến gần 3 triệu USD! Vụ xài hoang này gây chú ý
đến mức giới điều tra phải vào cuộc. Lúc đó, người ta mới phát hiện một
số tiền mặt khổng lồ, tương đương 1,5 triệu USD, trong nhà riêng của tay
phụ trách tuyên truyền thuộc Bộ hỏa xa. Mụ này, và chồng (cũng làm việc
cho Bộ hỏa xa), còn có 9 căn nhà, cùng nhiều món quà hối lộ đắt giá…
“Nữ quái” Đinh Thư Miêu
Thời điểm xảy ra sự kiện Ôn Châu, Lưu Chí Quân không còn ngồi ở ghế
Bộ trưởng hỏa xa. Tháng 8-2010, Cơ quan kiểm toán quốc gia bắt đầu xem
xét sổ sách và phát hiện một khoản “lại quả” khổng lồ tương đương 16
triệu USD của một nhà thầu trung gian. Nhà thầu này hóa ra là một gương
mặt quen thuộc: nữ triệu phú Đinh Thư Miêu, người từng có tên trong bảng
xếp hạng của chuyên san Hồ Nhuận bách phú, người từng nổi tiếng với
những “hoạt động từ thiện”. Xuất thân là nông dân mù chữ kiếm sống bằng
nghề bán trứng ở miền quê nghèo Sơn Tây, Đinh Thư Miêu có tướng tá vạm
vỡ như đàn ông (cao 1,7 m). Thập niên 1980, Đinh Thư Miêu mở một nhà
hàng nhỏ, nơi bà thường hào phóng miễn phí cho các vị khách tai to mặt
lớn, trong đó có những tay quản lý công nghiệp than. Mối quan hệ nảy
sinh và Đinh bắt đầu tham gia ngành vận tải than rồi lần lần nhảy vào
lĩnh vực buôn chuyến đường sắt.
Năm 2003, Đinh quen với Bộ trưởng Lưu. Công ty của bà, Bắc Kinh Bác
Hựu đầu tư quản lý tập đoàn (tên tiếng Anh là Broad Union), là một trong
những nơi được ưu ái nhận nhiều gói thầu béo bở nhất, chuyên cung cấp
bánh xe lửa, hàng rào cách âm… Chỉ trong hai năm, tài sản và vốn của Bác
Hựu đã tăng gấp 10, tương đương 680 triệu USD năm 2010. Đinh đại gia
không chỉ đổi đời mà đổi cả tên mình. Theo lời khuyên thầy phong thủy,
nữ đại gia đổi tên thành Đinh Vũ Tâm. Trong môi trường làm giàu bát nháo
như Trung Quốc, Đinh tung ra nhiều trò và thủ đoạn để đánh bóng tên
tuổi, như có lần tự đứng ra tổ chức “câu lạc bộ ngoại giao quốc tế” và
mời nhóm chuyên gia kinh tế tháp tùng cựu Thủ tướng Anh Tony Blair đến
dự (trong chuyến đến Bắc Kinh năm 2010). Uy tín họ Đinh nhờ vậy mà vang
đến tai các thành viên Bộ chính trị Trung Quốc. Khi vụ bê bối Bộ hỏa xa
bị phanh phui, Đinh Thư Miêu là một trong những đầu tiên bị bắt (vào
tháng 1-2011, với cáo buộc hối lộ tổng cộng 67 triệu USD – theo Global
Times). Đến khi đó, người ta mới biết Đinh thị chính là người dàn xếp để
Lưu Chí Tường thay vì vào tù lại được “thọ án” trong một bệnh viện.
Quan hệ Đinh Thư Miêu và Lưu Chí Quân còn thể hiện ở việc Đinh là đầu
mối cung cấp gái cho Lưu Bộ trưởng. Tờ Minh Báo cho biết, Lưu Chí Quân
có đến 18 cô bồ nhí…
Một tháng sau khi Đinh thị bị thộp, tháng 2-2011, Lưu Chí Quân bị đẩy
khỏi ghế Bộ trưởng. Trước đó, Lưu đã yêu cầu Đinh Thư Miêu chuẩn bị cho
mình 400 triệu tệ (khoảng 64 triệu USD) để tiến hành chiến dịch “chạy”
ghế Phó thủ tướng! Tháng 5-2012, Lưu Chí Quân bị khai trừ khỏi Đảng. Khi
ghế Bộ trưởng của Lưu bị đổ, nhiều tay chân thân tín của đương sự lần
lượt bị điều tra và truy tố, trong đó có Trương Thự Quang. Điều tra cho
biết, họ Trương đã chuẩn bị chu đáo kế hoạch cao chạy xa bay bằng cách
mua một căn nhà ở Los Angeles. Kẻ bị sờ gáy nữa là La Kim Bảo, nguyên
chủ tịch công ty chuyên sản xuất toa hàng cho xe lửa (“Trung thiết tập
trang tương công ty”). Trong phiên xử tại Hắc Long Giang tháng 12-2012,
La Kim Bảo bị cáo buộc nhận hối lộ (tiền mặt, xe hơi, hàng cao cấp) từ
các nhà thầu. La cũng chính là người đã “dắt mối” giới thiệu Đinh Thư
Miêu cho Lưu Chí Quân...
Từ “hậu Ôn Châu” đến “hậu Lưu Chí Quân”
Ngày 10-3-2013, Bắc Kinh loan bố xóa sổ Bộ hỏa xa (với tổng nhân lực
hơn 2 triệu người) và thành lập một công ty đường sắt dưới sự quản lý
trực tiếp của Bộ giao thông. Tuy nhiên, vấn đề không phải chỉ khoác cho
Bộ hỏa xa một chiếc áo mới là xong chuyện. Khoản nợ khổng lồ mà Bộ này
để lại, 2.600 tỉ tệ (418 tỉ USD – nhiều hơn GDP hàng năm của Đan Mạch),
bây giờ ai gánh, nếu không phải là người dân? Trong khi đó, Chính phủ
trung ương Bắc Kinh vẫn duy trì kế hoạch tăng gấp đôi chiều dài đường
sắt, lên 120.000 km (so với 228.500 km của Mỹ), từ nay đến năm 2015, với
chi phí ít nhất 100 tỉ USD/năm. Theo Tân Hoa Xã (12-4-2013), đầu tư cho
hạ tầng đường sắt đã tăng 28%, với 54,51 tỉ tệ (8,65 tỉ USD) trong ba
tháng đầu năm 2013. Theo kế hoạch, Trung Quốc sẽ đầu tư 520 tỉ tệ vào hạ
tầng đường sắt với việc lắp thêm 5.200 km trong năm nay…
Tất cả cho thấy Bắc Kinh vẫn xem việc mở rộng hệ thống đường sắt (chứ
không phải “hiện đại hóa” – nói một cách chính xác) là “trọng điểm”, là
“thiết yếu”, là “mục tiêu hàng đầu” của tiến trình phát triển kinh tế
quốc gia. Và điều đó vẫn được thực hiện bất chấp sự hoài nghi về tính an
toàn. Trung tuần tháng 3-2013, một đoạn đường hầm rỉ nước nghiêm trọng
đã khiến tuyến hỏa xa cao tốc dài nhất thế giới (2.298 km), từ Bắc Kinh
đến Quảng Châu, phải tạm ngưng hoạt động. Tuyến hỏa xa cao tốc này chỉ
mới đưa vào hoạt động vào ngày 26-12-2012! Hạ tuần tháng 3-2013 (theo
Global Times 23-3-2013), xe lửa chạy tuyến hỏa xa cao tốc Cáp Nhĩ
Tân-Đại Liên (khánh thành ngày 1-12-2012) cũng được yêu cầu phải giảm
tốc, do “vấn đề kỹ thuật”. Được thiết kế là xe lửa cao tốc đầu tiên thế
giới có thể chạy với vận tốc 354 km/giờ trong thời tiết băng giá (-40oC)
nhưng bây giờ các con tàu trên tuyến này chỉ có thể chạy gần 200
km/giờ. Như nhiều công trình khác, tuyến hỏa xa cao tốc Cáp Nhĩ Tân-Đại
Liên (904 km) cũng bị “đội giá thành” bởi tham nhũng. Được chuẩn y năm
2005 với ngân sách 51 tỉ USD, động thổ năm 2007 và đến khi hoàn thành
năm 2012, công trình đã ngốn hơn 63 tỉ USD. Tháng 6-2011 (bốn tháng sau
khi Lưu Chí Quân bị cách chức), “công trình sư” Đỗ Hậu Trí, người chịu
trách nhiệm xây tuyến Cáp Nhĩ Tân-Đại Liên, bị sa thải…
Sự cố Ôn Châu đã để lại nhiều câu hỏi đến nay vẫn chưa được giải đáp.
Như đã biết, tài xế lái chiếc D301, Phan Nhất Hằng, đã tử nạn ngay tại
chỗ khi đoàn tàu của ông húc vào đuôi chiếc D3115. Thế nhưng tài xế
D3115 là ai? Còn sống hay chết? Không hề có bất kỳ chi tiết nào liên
quan tài xế D3115 được phép công bố sau đó. Hiện trường tai nạn Ôn Châu
cũng nhanh chóng được dọn sạch mọi dấu vết, như thể người ta muốn chùi
dấu tay sau khi gây án (việc này từng khiến Lưu Thiết Dân, viện trưởng
Viện kỹ thuật và an toàn khoa học Trung Quốc, chỉ trích trên Đài truyền
hình CCTV)… Tất cả, một lần nữa, cho thấy rằng, động tác đơn giản là xóa
sổ Bộ hỏa xa không là cách thức giải quyết đến cùng nguồn gốc của sự
việc, khi vấn đề nằm ở tính minh bạch, nằm ở yếu tố phe nhóm lợi ích,
nằm ở tư duy chống tham nhũng, nằm ở yếu tố con người trong một cơ chế,
nằm ở sự cân nhắc việc “hy sinh” khi chọn lựa giữa tính an toàn và quyền
lợi dân sinh với tư duy phát triển bất chấp hậu quả…
Mạnh Kim
