American values
Vu Pundit
Cuộc sống thật mong manh.
Năm nay văn phòng PSI ở DC có mấy vụ nhân viên hoặc con của nhân viên bị ốm rất nguy kịch. Một ông tự dưng bị đột quỵ. Sau gần nửa năm ở bệnh viện thì ông CEO vừa thông báo chắc là phải give up. Ông này làm cho PSI cỡ 20 năm. Một bà nhân viên khác có cậu con bị ung thư não. Cậu con bà mới 27 tuổi, cảnh sát tại DC và đồng thời theo học Master’s về criminal justice. Sau mấy lần điều trị và chuyển từ nhà thương này sang nhà thương khác cuối cùng bác sĩ phải từ bỏ do khối u tái phát. Bảo hiểm sẽ ko trả chi phí vận chuyển từ Atlanta ngược trở lại một cái hospice gần DC chờ chết. Nói vậy để thấy chả ai có thể tính trước được cuộc đời mình. Chả cần bệnh tật thì cũng có thể ra đường tai nạn chết như chơi. Thế cho nên sống ngày nào thì hãy sống cho tử tế. Biết yêu lấy bản thân mình và sau nữa là yêu lấy đồng loại. Hãy biết cân bằng lao động và nghỉ ngơi. Hàng năm nên đi chơi đi nghỉ đâu đó, nên hưởng thụ và coi hưởng thụ là một phần của cuộc sống, coi như món quà tiếp sức để đi tiếp. Đừng có làm quần quật chỉ để dành tiền mua nhà hay để dành cho con cháu.
Quanh chuyện mấy người sống chết bệnh tật thế này làm mình càng nể các giá trị Mỹ (American values). Mình ko nói đến những tiêu chí mà mọi người vẫn thường chỉ dẫn như tự do, dân chủ mà nói đến những điều thường nhật hơn. Một trong những giá trị nổi bật của người Mỹ đó là sự hào phóng (generosity), biết quan tâm đến đồng loại và sẵn sàng chia se? khó khăn. Cả 2 vụ ốm đau, cơ quan đều có những quan tâm thật đáng nể. Có những website để mọi người donate ngày ốm và ngày phép của mình. Gia đình ông kia từ chối nhận tiền nhưng nhận thời gian và nếu ai có thời gian đến viện chăm sóc giùm. Trường hợp bà nhân viên có con bị ốm thì cơ quan donate tiền vì gia đình bà khó khăn. Chỉ trong khoảng vài tiếng đồng hồ mà số tiền donate đã lên đến chục ngàn. Cơ quan sẽ match thêm 5k.
Mình nhớ năm 2005 khi chạy từ New Orleans lên Chapel Hill sau bão để học. Người kiếm giùm nhà, người kiếm giùm đệm, chăn gối, xe đạp mang đến để mình có thể bắt đầu lại việc đi học. Rồi những vụ thiên tai xảy ra. Chỉ trong nháy mắt nước Mỹ đã có thể quyên góp hàng trăm triệu. Điển hình nhất là vụ động đất ở Haiti. Chính phủ Mỹ nhiều khi hoàn toàn đứng sau các vụ này hoặc chỉ cần hỗ trợ 1 phần nhỏ. Hệ thống civil society ở Mỹ rất mạnh và là công cụ đắc lực cho nhà nước. Các bạn đừng lầm tưởng người Mỹ nhiều tiền, giàu có. Đa phần người Mỹ là thành phần trung lưu, đi làm đủ ăn, trả tiền nhà, nuôi dạy con cái, và măy chăng một năm đủ tiền cho 1 kỳ nghỉ. Đa phần còn phải trả thêm cái nợ vay lúc đi học. Nhưng từ bé, những đứa trẻ Mỹ đã được dậy tính tự lập, ko ỷ vào người khác, biết quan tâm đến cộng đồng, biết lên tiếng bảo vệ kẻ yếu thế, và coi trọng sự thật thà (honesty). Những giá trị này quyết định đến ethics và morality của người Mỹ và theo mình đây là những yếu tố quyết định cho việc có một nước Mỹ cường thịnh, nề nếp và thượng tôn luật pháp. Tất nhiên xh nào cũng có những con người rất hư hỏng. Nhưng có thể nói nước Mỹ là một đất nước tử tế và người Mỹ là những con người tử tế.
Đôi khi mình nghe các bạn Việt chê các bạn Mỹ là ko quan tâm đến người khác; ngay cả anh em cùng trong gia đình cũng ít quan tâm nhau. Những kết luận dạng này nông cạn. Người Mỹ tình cảm. Tình cảm đến mức lúc nào họ cũng phải cân nhắc để câu nói của họ ko làm đau người khác. Nên hiểu văn hoá của họ. Người Mỹ có cái pride rất lớn nên việc phải hỏi nhờ, vay mượn, nhận giúp đỡ của người khác là điều rất khó khăn với họ. Có người thà chết chứ ko chịu nhận sự giúp đỡ. Nhưng nếu hỏi người Mỹ có sẵn sàng cho bạn bè của họ vay mượn tiền ko? Câu trả lời: có. Nó cũng chẳng khác gì người Việt. Bạn bè nếu cần thiết hoàn toàn có thể cho nhau mượn tiền. Nhưng người Mỹ có những quy tắc riêng của họ. Trước khi cho ai mượn tiền, họ sẽ cân nhắc là người này cần (need) hay muốn (want) mượn tiền? Nếu là cần và cho một mục tiêu chính đáng thì sẽ cho mượn. Nhưng nếu là muốn và cho mục tiêu ko chính đáng thì câu trả lời sẽ là ko. Ví dụ. 1 đứa con đang học đại học về nhà xin tiền bố mẹ để mua cái BMW cỡ 60k. Bố mẹ cậu này rất giàu, tiền hàng triệu trong ngân hàng. Nhưng ông bà ấy sẽ ko cho. Ông bà ấy sẽ tính xem nó có cần cái BMW ko? Nếu chưa đi làm, chưa có tiền, chỉ cần phương tiện đi lại thì sẽ mua cho cái xe khoảng 15k. Ở Mỹ 15K là có thể mua được cái xe mới của GM hay Ford ngon ơ. Do you need it or do you want it? Nếu mà want thì tự kiếm lấy. Người Mỹ cho rằng cái gì mình tự làm ra mới là đáng quý. Hãy nếm mùi xương máu để biết trân trọng đồng tiền. Ví dụ tương tự, nếu bạn mình có 1 cái nhà bé đủ ở rồi, bây giờ muốn nhà to hơn để ở cho sướng thì tất nhiên câu trả lời cho việc bạn mình hỏi mượn tiền sẽ là: Không. Nhưng nếu bạn mình đang khốn khổ thuê nhà, cần thêm 1 chút tiền để khỏi lỡ mất cơ hội mua 1 chỗ nho nhỏ để ở thì câu trả lời sẽ là: ok.
Các trường đại học danh tiếng của nước Mỹ được xây dựng từ tiền của ai? Ko phải tiền của chính phủ Mỹ mà chủ yếu là tiền của những cá nhân. Người Mỹ sẵn sàng cống hiến cho cái “common good” của xh và nhân loại chứ ko phải để cho con cái họ ăn chơi phè phỡn. Ngân sách cho các chương trình viện trợ quốc tế của Mỹ bây giờ cũng phần nhiều từ private sector, foundations, và cá nhân. Nhà tài trợ cho các dự án của cơ quan mình cũng chuyển dần sang private sector (vì dụ như Nike, Pfizer, Merk), hay foundation như (Gates, Buffet, Bloomberg, Elton John) và thậm chí những cá nhân giấu tên (anonymous donors) tặng cho các hoạt động sức khỏe sinh sản ở châu Phi của cơ quan lên đến vài trăm triệu trong vài năm qua.
Đến lúc ở VN, những cá nhân và private sector cần phải trích một phần lợi nhuận của mình ra để “give back to the community”, hoặc hậu thuận tài trợ cho hệ thống civil society ở VN. Đã đến lúc cần có những Vinamilk Foundation, Trung Nguyen Foundation, FPT Foundation, Hoang Anh Gia Lai Foundation, Hong Nhung, Thanh Lam Foundation, etc. Đã đến lúc người Việt biết nghĩ đến khái niệm “common good” chứ ko chỉ chăm chắm làm giàu cho cá nhân mình và ko quan tâm đến những gì xảy ra bên ngoài 4 bức tường nhà mình.
Năm nay văn phòng PSI ở DC có mấy vụ nhân viên hoặc con của nhân viên bị ốm rất nguy kịch. Một ông tự dưng bị đột quỵ. Sau gần nửa năm ở bệnh viện thì ông CEO vừa thông báo chắc là phải give up. Ông này làm cho PSI cỡ 20 năm. Một bà nhân viên khác có cậu con bị ung thư não. Cậu con bà mới 27 tuổi, cảnh sát tại DC và đồng thời theo học Master’s về criminal justice. Sau mấy lần điều trị và chuyển từ nhà thương này sang nhà thương khác cuối cùng bác sĩ phải từ bỏ do khối u tái phát. Bảo hiểm sẽ ko trả chi phí vận chuyển từ Atlanta ngược trở lại một cái hospice gần DC chờ chết. Nói vậy để thấy chả ai có thể tính trước được cuộc đời mình. Chả cần bệnh tật thì cũng có thể ra đường tai nạn chết như chơi. Thế cho nên sống ngày nào thì hãy sống cho tử tế. Biết yêu lấy bản thân mình và sau nữa là yêu lấy đồng loại. Hãy biết cân bằng lao động và nghỉ ngơi. Hàng năm nên đi chơi đi nghỉ đâu đó, nên hưởng thụ và coi hưởng thụ là một phần của cuộc sống, coi như món quà tiếp sức để đi tiếp. Đừng có làm quần quật chỉ để dành tiền mua nhà hay để dành cho con cháu.
Quanh chuyện mấy người sống chết bệnh tật thế này làm mình càng nể các giá trị Mỹ (American values). Mình ko nói đến những tiêu chí mà mọi người vẫn thường chỉ dẫn như tự do, dân chủ mà nói đến những điều thường nhật hơn. Một trong những giá trị nổi bật của người Mỹ đó là sự hào phóng (generosity), biết quan tâm đến đồng loại và sẵn sàng chia se? khó khăn. Cả 2 vụ ốm đau, cơ quan đều có những quan tâm thật đáng nể. Có những website để mọi người donate ngày ốm và ngày phép của mình. Gia đình ông kia từ chối nhận tiền nhưng nhận thời gian và nếu ai có thời gian đến viện chăm sóc giùm. Trường hợp bà nhân viên có con bị ốm thì cơ quan donate tiền vì gia đình bà khó khăn. Chỉ trong khoảng vài tiếng đồng hồ mà số tiền donate đã lên đến chục ngàn. Cơ quan sẽ match thêm 5k.
Mình nhớ năm 2005 khi chạy từ New Orleans lên Chapel Hill sau bão để học. Người kiếm giùm nhà, người kiếm giùm đệm, chăn gối, xe đạp mang đến để mình có thể bắt đầu lại việc đi học. Rồi những vụ thiên tai xảy ra. Chỉ trong nháy mắt nước Mỹ đã có thể quyên góp hàng trăm triệu. Điển hình nhất là vụ động đất ở Haiti. Chính phủ Mỹ nhiều khi hoàn toàn đứng sau các vụ này hoặc chỉ cần hỗ trợ 1 phần nhỏ. Hệ thống civil society ở Mỹ rất mạnh và là công cụ đắc lực cho nhà nước. Các bạn đừng lầm tưởng người Mỹ nhiều tiền, giàu có. Đa phần người Mỹ là thành phần trung lưu, đi làm đủ ăn, trả tiền nhà, nuôi dạy con cái, và măy chăng một năm đủ tiền cho 1 kỳ nghỉ. Đa phần còn phải trả thêm cái nợ vay lúc đi học. Nhưng từ bé, những đứa trẻ Mỹ đã được dậy tính tự lập, ko ỷ vào người khác, biết quan tâm đến cộng đồng, biết lên tiếng bảo vệ kẻ yếu thế, và coi trọng sự thật thà (honesty). Những giá trị này quyết định đến ethics và morality của người Mỹ và theo mình đây là những yếu tố quyết định cho việc có một nước Mỹ cường thịnh, nề nếp và thượng tôn luật pháp. Tất nhiên xh nào cũng có những con người rất hư hỏng. Nhưng có thể nói nước Mỹ là một đất nước tử tế và người Mỹ là những con người tử tế.
Đôi khi mình nghe các bạn Việt chê các bạn Mỹ là ko quan tâm đến người khác; ngay cả anh em cùng trong gia đình cũng ít quan tâm nhau. Những kết luận dạng này nông cạn. Người Mỹ tình cảm. Tình cảm đến mức lúc nào họ cũng phải cân nhắc để câu nói của họ ko làm đau người khác. Nên hiểu văn hoá của họ. Người Mỹ có cái pride rất lớn nên việc phải hỏi nhờ, vay mượn, nhận giúp đỡ của người khác là điều rất khó khăn với họ. Có người thà chết chứ ko chịu nhận sự giúp đỡ. Nhưng nếu hỏi người Mỹ có sẵn sàng cho bạn bè của họ vay mượn tiền ko? Câu trả lời: có. Nó cũng chẳng khác gì người Việt. Bạn bè nếu cần thiết hoàn toàn có thể cho nhau mượn tiền. Nhưng người Mỹ có những quy tắc riêng của họ. Trước khi cho ai mượn tiền, họ sẽ cân nhắc là người này cần (need) hay muốn (want) mượn tiền? Nếu là cần và cho một mục tiêu chính đáng thì sẽ cho mượn. Nhưng nếu là muốn và cho mục tiêu ko chính đáng thì câu trả lời sẽ là ko. Ví dụ. 1 đứa con đang học đại học về nhà xin tiền bố mẹ để mua cái BMW cỡ 60k. Bố mẹ cậu này rất giàu, tiền hàng triệu trong ngân hàng. Nhưng ông bà ấy sẽ ko cho. Ông bà ấy sẽ tính xem nó có cần cái BMW ko? Nếu chưa đi làm, chưa có tiền, chỉ cần phương tiện đi lại thì sẽ mua cho cái xe khoảng 15k. Ở Mỹ 15K là có thể mua được cái xe mới của GM hay Ford ngon ơ. Do you need it or do you want it? Nếu mà want thì tự kiếm lấy. Người Mỹ cho rằng cái gì mình tự làm ra mới là đáng quý. Hãy nếm mùi xương máu để biết trân trọng đồng tiền. Ví dụ tương tự, nếu bạn mình có 1 cái nhà bé đủ ở rồi, bây giờ muốn nhà to hơn để ở cho sướng thì tất nhiên câu trả lời cho việc bạn mình hỏi mượn tiền sẽ là: Không. Nhưng nếu bạn mình đang khốn khổ thuê nhà, cần thêm 1 chút tiền để khỏi lỡ mất cơ hội mua 1 chỗ nho nhỏ để ở thì câu trả lời sẽ là: ok.
Các trường đại học danh tiếng của nước Mỹ được xây dựng từ tiền của ai? Ko phải tiền của chính phủ Mỹ mà chủ yếu là tiền của những cá nhân. Người Mỹ sẵn sàng cống hiến cho cái “common good” của xh và nhân loại chứ ko phải để cho con cái họ ăn chơi phè phỡn. Ngân sách cho các chương trình viện trợ quốc tế của Mỹ bây giờ cũng phần nhiều từ private sector, foundations, và cá nhân. Nhà tài trợ cho các dự án của cơ quan mình cũng chuyển dần sang private sector (vì dụ như Nike, Pfizer, Merk), hay foundation như (Gates, Buffet, Bloomberg, Elton John) và thậm chí những cá nhân giấu tên (anonymous donors) tặng cho các hoạt động sức khỏe sinh sản ở châu Phi của cơ quan lên đến vài trăm triệu trong vài năm qua.
Đến lúc ở VN, những cá nhân và private sector cần phải trích một phần lợi nhuận của mình ra để “give back to the community”, hoặc hậu thuận tài trợ cho hệ thống civil society ở VN. Đã đến lúc cần có những Vinamilk Foundation, Trung Nguyen Foundation, FPT Foundation, Hoang Anh Gia Lai Foundation, Hong Nhung, Thanh Lam Foundation, etc. Đã đến lúc người Việt biết nghĩ đến khái niệm “common good” chứ ko chỉ chăm chắm làm giàu cho cá nhân mình và ko quan tâm đến những gì xảy ra bên ngoài 4 bức tường nhà mình.
