Dưới đây là bài viết thứ năm trong loạt bài “Nói với mình
và các bạn: Vẻ đẹp của chính trị”. Mục đích mà loạt bài hướng tới là góp
phần giúp độc giả, nhất là các bạn trẻ, hiểu hơn về chính trị, về sự
tham gia, về tự do ngôn luận và sự phân biệt giữa tự do ngôn luận với
xúc phạm người khác, về hiến pháp, quyền lập hiến và quyền tẩy chay hiến
pháp, bất tuân dân sự.
Còn mục đích của bài này là nói về một trong những hình thức hoạt
động chính trị, mà Đảng và Nhà nước gọi là “tuyên truyền”, các blogger,
Facebooker của thời “cách mạng 2.0” thì gọi nó là “làm truyền thông”.
* * *
Kỳ 5
LÀM TRUYỀN THÔNG HAY LÀ “TUYÊN TRUYỀN PHẢN TUYÊN TRUYỀN”
Chúng ta đã biết, qua các bài trước, rằng trong xã hội Việt Nam, tồn
tại một thực tế là người dân thấp cổ bé họng không có khả năng tiếp cận
nhà làm chính sách để mà lobby. Nếu không tin, đố bạn hẹn gặp được Đại
biểu Quốc hội của địa phương bạn để phản ánh chuyện bạn bức xúc về giá
thực phẩm quá cao mà vệ sinh an toàn thực phẩm thì không đảm bảo đấy.
Chúng ta cũng biết một thực tế là người dân thấp cổ bé họng rất khó
có khả năng kết hợp lại với nhau, ví dụ trong một cuộc biểu tình/ đình
công, trong một tổ chức, hoặc có được một tổ chức đứng sau tài trợ, bảo
trợ, để giúp họ lên tiếng với nhà làm chính sách. Nếu không tin, đố bạn
giúp công nhân ở một khu công nghiệp có vốn đầu tư từ Trung Quốc, ở gần
nhà bạn nhất, tiến hành đình công đòi giới chủ phải tăng lương cho họ từ
1/5 tới đấy.
Vậy người dân còn cách nào để lên tiếng, để nguyện vọng của mình được
lắng nghe và thực hiện? Ở Việt Nam, câu hỏi này chưa có lời đáp, nhưng
trong một xã hội tự do, vận hành bình thường, thì có một lực lượng
chuyên giúp họ làm việc ấy, đó là báo chí hay nói rộng hơn, truyền
thông. (*)
“Hệ thần kinh” của xã hội
Có thể bạn sẽ nghĩ: Báo chí như ở Việt Nam thì quan trọng gì, bao
nhiêu lâu nay tôi không đọc báo, không xem thời sự truyền hình, cũng
chẳng chết, vẫn sống khoẻ.
Nhưng đó là bạn đang nói trong bối cảnh Việt Nam, với một nền báo chí
không chuyên nghiệp, không hề được tự do “phản ánh hiện thực khách
quan”, nhất là nếu việc phản ánh ấy “chưa có lợi trong tình hình hiện
nay” như cách nói của Ban Tuyên giáo.
Chứ còn trên lý thuyết và trên thực tế, báo chí, truyền thông đại
chúng vô cùng quan trọng trong xã hội. Đơn giản là nó cung cấp thông tin
để giúp người ta ra quyết định. Một ví dụ được nhà khoa học chính trị
người Mỹ Austin Ranney viện dẫn: Tháng 11/1996, có khoảng 96 triệu dân
Mỹ đi bỏ phiếu bầu cử Tổng thống để chọn ra 1 trong 3 ứng viên là Bill
Clinton, Bob Dole và Ross Perot. Câu hỏi mà ông Ranney đặt ra là: Liệu
có bao nhiêu người trong số họ quen biết Clinton, Dole và Perot? Bao
nhiêu người trong số 96 triệu từng trò chuyện, làm việc với các ứng
viên, đánh giá được năng lực cá nhân, cách ứng viên cư xử trong
tình huống khủng hoảng v.v.? Ông Ranney bảo, tỷ lệ có lẽ chỉ tới 1 phần
nghìn. Vậy thì người dân Mỹ lấy thông tin từ đâu để biết được kinh
nghiệm sống, tính cách, nhân cách, suy nghĩ của mỗi ứng viên?
Câu trả lời là: Thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng –
báo, đài, tivi và giờ là mạng Internet. Và bạn hãy chú ý rằng đó phải là
một lượng thông tin khổng lồ, tràn ngập, được đăng tải trong một thời
gian dài trước kỳ bầu cử, chứ không phải chỉ là vài dòng thông tin tiểu
sử mà bạn đọc được loáng thoáng ở điểm bầu cử Quốc hội gần nhà bạn, nhân
mấy phút ngẩng đầu lên trước khi bỏ phiếu vào hòm.
Truyền thông giúp người dân trong xã hội có thông tin, và nhờ đó có
sự hiểu biết, kiến thức, nhận thức. Đồng thời nó cũng giúp giới làm
chính sách hiểu được tình hình thực tế, nguyện vọng, nhu cầu của mọi
người; và xin bạn nhớ là chính quyền dân chủ hay độc tài đều cần biết
những thông tin đó cả. Có điều cách phản ứng của họ khác nhau.
- Chính quyền dân chủ thì để cho một nền báo chí tự do làm “tấm gương phản ánh xã hội”, trước, trong và sau khi ban hành mỗi chính sách, đạo luật. Họ cho phép tồn tại cả “thăm dò dư luận” (một cách khoa học, khách quan), trưng cầu dân ý, và nhiều cách khác để hiểu người dân muốn gì.
- Chính quyền phi dân chủ thì sử dụng báo chí làm công cụ tuyên truyền, giải thích chính sách, định hướng dư luận, vận động dư luận ủng hộ chính sách, chủ trương, đường lối của mình. Và để biết người dân nghĩ gì, họ… dùng tới lực lượng an ninh, chỉ điểm và thiết bị nghe lén. Bởi vì nói sao thì nói, suy nghĩ của dân chúng luôn là điều mà các chính trị gia thèm khát được biết, có điều thay vì để báo chí làm việc đó một cách chuyên nghiệp thì nhà cầm quyền tin dùng công an, cảnh sát, an ninh mà thôi. Càng phi dân chủ, họ càng huy động công an vào công tác “tìm hiểu dư luận” nhiều hơn – thực tế này đã và đang xảy ra ở Liên Xô, Đông Đức, Bắc Triều Tiên, Trung Quốc, Việt Nam…
“Không quản thì nguy to”
Có thể bạn nghĩ, sẽ ra sao nếu mặt bằng dân trí thấp, trình độ nhà
báo thì yếu kém, nôm na là dốt? Một nền báo chí như thế mà không “quản
lý” thì nguy, nguy lắm.
Nhưng nếu chuyện đó là có thực, nhà báo kém cỏi thực, đưa tin sai, vu
khống, bôi nhọ hết người này đến người kia, thì luật pháp ở đâu mà
không có công cụ để xử lý nhà báo? Đó là chưa kể, bên cạnh luật pháp,
còn có các công cụ khác như văn hoá xã hội, đạo đức nghề nghiệp. Một nhà
báo dối trá hoàn toàn có thể bị hội của anh/cô ta tẩy chay (nếu đó là
hội nghề nghiệp đúng nghĩa như kiểu hội “25 độ C” mà chúng ta từng nhắc
tới).
Và, có một thực tế là, thời trước, ở nơi nào mà báo chí càng kém phát
triển thì thông tin vỉa hè, “phi chính thống” càng lên ngôi. Thập niên
1980, ở Việt Nam, báo chí bị kiểm soát chặt chẽ, không có vai trò nổi
bật nào trong đời sống xã hội ngoài làm giấy gói xôi. Người dân khi ấy
chẳng thể biết “khủng hoảng kinh tế”, “khủng hoảng tài chính toàn cầu”
là thế nào, “mở cửa”, “hội nhập” là cái gì. Càng không có chuyện báo chí
đưa tin và bài phân tích, bình luận về “gói kích cầu”, “cắt giảm đầu tư
công”, “tăng giá điện”, “giảm giá xăng”, chuyên gia kinh tế A nói thế
này, Bộ trưởng X bảo thế kia v.v.
Còn trong cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay, nhờ thông tin dồi dào
hơn (và phần rất lớn không phải đến từ báo chí mà lại là từ blog, mạng
xã hội), chúng ta có một cảm giác rằng, dù có thể gây hoang mang, nhưng
thông tin luôn mang lại sự hiểu biết và ở một mức độ nào đó, cả sự an ủi
và chia sẻ. Cảm giác này thật khác với thời 1986, khi mỗi cơ quan, mỗi
gia đình, thậm chí mỗi cá nhân, đều như những ốc đảo, một mình chiến đấu
với lạm phát phi mã, đời sống khó khăn, trong tình trạng không biết “ở
trên” đang làm gì, ở ngoài đang làm gì và như thế nào… Cô độc và đáng
sợ.
Cần chú ý là, khi nền báo chí kém phát triển thì không chỉ thông tin
vỉa hè lên ngôi, mà ngay cả thông tin báo chí cũng thành ra “vỉa hè
hoá”, “tin vịt hoá”. Người nào từng sống qua thời bao cấp ở Việt Nam hẳn
vẫn còn nhớ, thỉnh thoảng, đâu đó lại rộ lên chuyện “con cua hình mặt
người” hay “chuột nhiễm xạ ở Chernobyl, to như con chó”, v.v. Tất cả đều
là chuyện nhảm nhí, và bạn biết không, phần lớn tin bài ấy được sản
xuất bởi các báo của ngành… công an. Có thể nói, “quản thì mới nguy to”.
Đó là chuyện ngày trước, còn thời nay, nếu báo chí chính thống không
chứng tỏ được uy tín, sức nặng của nó, thì đến lượt truyền thông
Internet (blog, mạng xã hội, diễn đàn v.v.) trỗi dậy. Bây giờ, nhà báo
không thực hiện chức năng nghề nghiệp của mình, thì giới blogger và
Facebooker sẽ “làm truyền thông”.
“Làm truyền thông” là hoạt động chính trị
Với cách hiểu theo nghĩa rộng – “hoạt động chính trị, theo nghĩa
rộng, là tất cả những gì bạn làm để tạo áp lực lên một cá nhân, một cơ
quan, một tổ chức, nhằm thuyết phục họ hành động như ý bạn muốn” – bạn
có thể thấy là “làm truyền thông” đương nhiên cũng là một hình thức hoạt
động chính trị. Các tổ chức, nhóm, hội (như hội “25 độ C” chẳng hạn),
các đảng phái, đều có thể hoặc lập đội ngũ truyền thông riêng của mình
(ví dụ báo Nhân Dân là cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Việt Nam); có
thể gây tác động lên giới truyền thông, thông qua truyền thông để
thuyết phục dư luận theo ý mình muốn. Dư luận ở đây bao gồm tất cả:
người dân, quan chức, nhà hoạch định chính sách, v.v…
Khi các blogger, Facebooker đến những “điểm nóng” về đất đai như Tiên
Lãng, Văn Giang, để viết bài, phỏng vấn, chụp ảnh tung lên mạng, họ gọi
hành động đó đơn giản là “làm truyền thông” – có gì đâu, đơn giản là
truyền tải thông tin thôi mà. Nhưng chính là họ đang tác động để dư luận
hiểu các khía cạnh khác của sự việc – nhất là những phần mà hệ thống
báo chí của Đảng và Nhà nước ta không/chưa/ngại đề cập. Việc ấy của họ
thực chất là “làm chính trị”, với ý nghĩa thật đẹp đẽ của khái niệm
“chính trị” này.
______________
* Truyền thông hiểu đơn giản là “truyền thông tin”, nghĩa
là việc một cá nhân/tổ chức truyền tải thông tin (dưới các hình thức
ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, tín hiệu) cho một/các cá nhân/tổ chức khác
biết. Nó cũng có thể được phân loại thành truyền thông cá nhân – thông
qua tiếp xúc trực tiếp giữa người với người như trò chuyện hoặc sử dụng
thư tín, điện thoại; và truyền thông đại chúng – truyền tải thông tin
đến một lượng lớn khán/thính/độc giả nhưng không tiếp xúc trực tiếp với
họ. Báo chí, truyền hình-phát thanh, điện ảnh, Internet đều là các
phương tiện truyền thông đại chúng.
Kỳ sau: Khiếu kiện, đình công, biểu tình...
