Vào ngày 20/6/2014, trong phiên họp lần thứ 26 của Hội
đồng Nhân quyền LHQ tại Geneva-Thụy Sỹ, chính phủ Việt Nam sẽ trình bày
báo cáo kết quả, hồi đáp cho những khuyến nghị tại phiên điều trần UPR ở
kỳ họp lần thứ 18 đã diễn ra vào ngày 5/2.
Trong phiên họp này, các tổ chức XHDS sẽ không còn hoạt động bên lề,
mà được được tham gia chính thức vào cuộc họp và phát biểu với tư cách
là “bên liên quan”.
VietnamUPR xin giới thiệu bài tổng hợp theo dòng UPR với những con
số và sự kiện liên quan đến kỳ UPR 2014 lần này, để bạn đọc quan tâm
thuận tiện theo dõi những diễn biến vào kỳ họp thông báo kết quả UPR của
Việt nam sắp diễn ra.
Trước phiên điều trần
Vào tháng 11/2013, Chính phủ Việt Nam chính thức nộp Báo cáo quốc
gia về thực hiện nhân quyền ở Việt Nam theo cơ chế Kiểm điểm Định kỳ Phổ
quát chu kỳ II cho Ban Thư ký Hội đồng Nhân quyền LHQ. Bản Báo cáo
khoảng 20 trang, được xây dựng với sự tham gia của 18 Bộ, ngành, cơ quan
liên quan thuộc Chính phủ và Quốc hội, mà thiếu vắng sự tham gia của
nhóm XHDS độc lập.
Bản Báo cáo quốc gia đã nêu lên những thành tích về cải thiện tình
hình nhân quyền ở Việt Nam, tập trung vào các lĩnh vực xóa đói giảm
nghèo, bình đẳng giới, bảo vệ cho các nhóm yếu thế, quyền phụ nữ và trẻ
em… và ca ngợi chính sách nhất quán trong việc tôn trọng và bảo vệ nhân
quyền của nhà nước Việt Nam.
Đến cuối tháng 1/2014, trang thông tin từ Văn phòng Cao Uỷ Nhân Quyền LHQ đã công bố gần 30 bản Báo cáo
của các tổ chức Phi chính phủ quốc tế, các tổ chức XHDS độc lập trong
và ngoài nước, với tư cách là bên thứ ba có liên quan, đánh giá về tình
trạng nhân quyền ở Việt Nam là tồi tệ trong nhiều lĩnh lực như tự do
ngôn luận, tự do báo chí, tự do lập hội, tự do tôn giáo… và qua đó đưa
ra các khuyến nghị nhằm cải thiện và tôn trọng nhân quyền cho người dân
Việt Nam.
Khoảng một tháng trước phiên điều trần UPR của Việt Nam diễn ra, các
hội đoàn XHDS đã tích cực chủ động gặp gỡ giới chức chính phủ Hoa Kỳ,
và các quốc gia EU, để vận động các quốc gia này đề nghị Hội đồng nhân
quyền gây sức ép mạnh mẽ lên chính quyền Việt Nam nhằm cải thiện tình
hình nhân quyền.
Tại Hoa Kỳ, hai cuộc vận động hướng đến UPR mang tên “Chiến dịch xóa
bỏ tra tấn ở Việt Nam” và “Chiến dịch Đòi tự do cho tù nhân lương tâm
Việt Nam” được Ủy ban Cứu người Vượt biển (BPSOS) phối hợp với các tổ
chức bảo vệ nhân quyền đồng loạt phát động tại Quốc hội Hoa Kỳ vào ngày
16/1.
Đến ngày 30/1, tại Thụy Sỹ, đại diện của sáu tổ chức và nhóm XHDS
bao gồm VOICE, Phật giáo Hòa hảo Truyền thống, Dân làm báo, Mạng lưới
Bloggers Việt Nam, Con đường Việt Nam và No-U Việt Nam đã tổ chức hội
nghị “Ngày Việt Nam” (Viet Nam Day) trong một hoạt động vận động bên lề
UPR ngay trong trụ sở LHQ. Tại đây, phái đoàn đã thực hiện buổi gặp gỡ
đại diện quốc gia Costa Rica (quốc gia trong nhóm Troika), Đại diện Cao
Ủy nhân quyền Liên hiệp quốc, Ân xá Quốc tế, Human Rights Watch, Văn bút
Quốc tế, Phóng viên không biên giới… nhằm vận động quốc tế lên tiếng
mạnh mẽ hơn về tình trạng nhân quyền tại Việt Nam.
Một hoạt động vận động bên lề trước phiên điều trần UPR của Việt Nam
Đến ngày 4/2, cũng trong một hoạt động vận động bên lề UPR, các tổ
chức Phi chính phủ quốc tế như UN Watch, Pen International, Media Legal
Defence Initiative, Article 19, COSUNAM (Ủy Ban Thụy Sĩ Việt Nam), Human
Rights For Vietnam PAC, và đảng chính tri Việt Tân đồng tổ chức hội
thảo ‘trách nhiệm của Việt Nam trong vai trò thành viên Hội đồng Nhân
quyền Liên Hiệp Quốc’, để kêu gọi Việt Nam cải thiện và tôn trọng quyền
con người ngày càng xuống dốc của Việt Nam.
Trong cùng ngày, Ủy ban Bảo vệ Quyền Làm Người Việt Nam phối hợp
cùng Liên Đoàn Quốc tế Nhân quyền FIDH tổ chức buổi hội thảo tại trụ sở
Liên hiệp quốc xoay quanh chủ đề “Tiếng nói của xã hội dân sự bị cấm
đoán tại Việt Nam”, qua đó cũng nhằm mục đích kêu gọi cải thiện tình
hình nhân quyền tại Việt Nam.
Các cuộc hoạt động vận động nhân quyền bên lề UPR diễn ra sôi nổi,
đã thu hút được sự chú ý và quan tâm của dư luận trong và ngoài nước vào
phiên điều trần UPR của Việt Nam sắp diễn ra vài ngày sau đó.
Trong phiên điều trần
Ngày 5/2/2014, trong kỳ họp thứ 18 của Hội Đồng Nhân quyền LHQ,
phiên điều trần Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát về nhân quyền của Việt Nam
chính thức diễn ra vào lúc 3h chiều giờ Thụy Sỹ, tức khoảng 8h tối giờ
Việt Nam.
Phái đoàn chính phủ Việt Nam tham gia điều trần UPR gồm 23 người,
dẫn đầu là Thứ trưởng Bộ ngoại giao Hà Kim Ngọc, cùng với đại diện các
Bộ Công an, Bộ tư pháp, Bộ Thông Tin-Truyền thông… đã trình bày về tình
hình nhân quyền Việt Nam trong 4 năm vừa qua trước Hội đồng Nhân quyền
LHQ.
Buổi kiểm điểm kéo dài 3 tiếng rưỡi, dưới sự điều phối của ba nước
Troika là Costa Rica, Kenya và Kazakhstan, với một kỷ lục được ghi nhận
106 nước phát biểu trong phiên họp, đưa ra 257 khuyến nghị, vì sự trùng
lắp được rút xuống còn 227 khuyến nghị cho chính quyền Việt Nam.
Các khuyến nghị đã tập trung vào việc đề nghị Việt Nam cải cách tư
pháp và pháp luật, xóa bỏ các điều luật nhằm hạn chế quyền con người như
điều 79, 88, 258 của BLHS, thúc đẩy nhân quyền bằng cách tôn trọng
quyền tự do ngôn luận, báo chí, tôn giáo, lập hội…, và phóng thích các
tù nhân chính trị.
Toàn cảnh phiên điều trần UPR của chính phủ Việt Nam vào ngày 5/2/2014
Sau khi phiên kiểm điểm kết thúc, báo chí thuộc sự quản lý của nhà
nước đồng loạt ca ngợi sự thành công của chính quyền Việt Nam tại kỳ
kiểm điểm định kỳ này, và cho biết tại phiên điều trần quốc tế đã đánh
giá cao về tiến bộ nhân quyền mà Việt Nam đạt được.
Trong khi đó, các nhà hoạt động nhân quyền đánh phiên điều trần này
như là đợt “tổng sỉ vả” của quốc tế vào chính quyền Việt Nam vì thành
tích nhân quyền ngày càng xấu đi.
Các tổ chức dân sự độc lập cho rằng, “báo cáo của đoàn Việt Nam
không phản ánh đầy đủ và chính xác tình hình nhân quyền của Việt Nam,
nhất là trong các lĩnh vực quyền tự do ngôn luận, tự do tôn giáo,
tự do lập hội và tự do hội họp. Bên cạnh đó, đoàn Việt Nam còn đưa ra
nhiều thông tin sai sự thật và những lập luận có tính ngụy biện, lảng
tránh nội dung chính của câu hỏi trong quá trình báo cáo và trả lời
chất vấn”, bản Thông cáo báo chí của sáu tổ chức XHDS tham gia vận động UPR nêu lên vào ngày 5/2/2014 sau khi phiên điều trần kết thúc.
Chiều 7/2, phiên họp của Nhóm làm việc về UPR đã đệ trình bản “Báo
cáo đầu ra” của Việt Nam. Bản báo cáo đầu ra đã đánh giá tình hình nhân
quyền của Việt Nam, cũng như tập hợp lại tất cả các bình luận và kiến
nghị của các nước trong phiên điều trần.
Hướng đến phiên họp báo cáo kết quả
Ngày 2/4/2014, tại Hà Nội đã diễn ra Hội thảo thông báo về kết quả
UPR chu kỳ 2 do Vụ các Tổ chức Quốc tế, Bộ Ngoại giao Việt Nam tổ chức
với sự hỗ trợ của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam
(UNDP Việt Nam).
Trong hội thảo này ông Hoàng Chí Trung, Vụ trưởng Vụ Các Tổ Chức Quốc Tế, Bộ Ngoại Giao đã cho biết: “Sơ
bộ nhận thấy khoảng 75-80% khuyến nghị có nội dung tích cực và ta có
thể xem xét chấp nhận được. Khoảng 40 khuyến nghị ta cần cân nhắc thận
trọng hoặc không thể chấp nhận. Các khuyến nghị này tập trung vào một số
lĩnh vực cụ thể như yêu cầu ta huỷ bỏ việc áp dụng án tử hình; thả các
đối tượng “bất đồng chính kiến” và ”người bảo vệ nhân quyền”; thành lập
Cơ quan nhân quyền quốc gia theo nguyên tắc Paris; phê chuẩn Quy chế
Rome về Toà án Hình sự quốc tế, sửa đổi các điều 79, 88, 258 của BLHS,
đưa ra lời mời ngỏ đến với tất cả các thủ tục đặc biệt của HĐNQ, yêu cầu
ta đón một số báo cáo viên/ chuyên gia độc lập về những lĩnh vực nhạy
cảm (tự do ngôn luận, mất tích cưỡng bức, tự do báo chí…).”
Thông điệp mang tính chất dự báo này cho thấy chính quyền Việt Nam
vẫn coi các quyền chính trị là “lĩnh vực nhạy cảm”. Điều này đã vấp phải
sự chỉ trích của các nhà hoạt động nhân quyền. Họ cho rằng, điều kiện
cần trong việc bảo vệ nhân quyền hữu hiệu là nằm ở chỗ 20% khuyến nghị
có nguy cơ bị từ chối, chứ không phải ở chỗ 80% khuyến nghị được chấp
nhận. Vì các quyền thuộc nhóm 20% này là quyền được sống, quyền tự do
ngôn luận, tự do lập hội, tự do báo chí,…. Đây là những quyền cơ bản góp
phần xây dựng một thể chế dân chủ, bảo vệ vững chắc và ngăn chặn hiệu
quả các hành vi vi phạm vào các quyền khác.
Vào ngày 19/5/2014, tại Việt Nam, Phái đoàn EU ở Việt Nam, phối hợp
với các Đại sứ quán Úc, Canada, New Zealand, Na Uy, Thụy sĩ và Hoa Kỳ đã
tổ chức một hội thảo quốc tế về “Cơ chế Kiểm điểm Định kỳ phổ quát:
chia sẻ các kinh nghiệm quốc tế”. Hội thảo này như là một động thái để
vận động chính quyền Việt Nam chấp nhận những khuyến nghị về các quyền
tự do chính trị đang có nguy cơ bị chính quyền Việt Nam từ chối, cũng
như nhằm xây dựng một diễn đàn đối thoại, trao đổi giữa chính quyền Việt
Nam và các hội đoàn XHDS độc lập, vốn có nhiều khác biệt trong cách
nhìn nhận về tình hình nhân quyền.
Thế nhưng, khi buổi hội thảo này diễn ra, Bộ Công an và Bộ ngoại
giao đã từ chối tham dự vào phút cuối vì sự hiện diện của các tổ chức
XHDS độc lập tại Việt Nam trong hội thảo này. Nó cho thấy chính quyền
Việt Nam chưa sẵn sàng “ngồi chung bàn” để đối thoại và trao đổi với các
hội đoàn XHDS độc lập, vốn chưa được chính quyền thừa nhận.
Đến ngày 26/5/2014, để chuẩn bị cho phiên họp báo cáo kết quả sắp
diễn ra vào ngày 20/6 tới, 15 tổ chức XHDS tại Việt Nam cùng với tổ chức
World Alliance for Citizen Participation (CIVICUS) đã nộp một Văn bản
Tuyên bố (writen statement) đến Hội đồng nhân quyền theo tiến trình UPR.
Ngăn chặn và trả thù
Dù cơ chế UPR đã tạo điều kiện cho các cá nhân, các hội đoàn dân sự
tham gia sâu rộng vào tiến trình UPR, cũng như nghiêm cấm việc trả thù
hay trả đũa các nhà hoạt động UPR, nhưng chính quyền Việt Nam bằng nhiều
hình thức và cách thức khác nhau đã sử dụng đến các biện pháp ngăn cản
và trả thù các nhà hoạt động tham gia vận động nhân quyền ở UPR.
Ngày 15/1/2014, blogger Nguyễn Hồ Nhật Thành (Paulo Thành Nguyễn) bị
Đồn công an cửa khẩu sân bay Tân Sơn Nhất (thành phố Hồ Chí Minh) tịch
thu hộ chiếu và cấm xuất cảnh “vì lý do an ninh quốc gia” khi ông chuẩn
bị bay sang Mỹ để vận động nhân quyền trước thềm phiên họp UPR. Nhà báo
Phạm Chí Dũng cũng bị rơi vào tình huống tương tự vào ngày 1/2 khi làm
thủ tục tại sân bay để sang Geneva, Thụy Sĩ tham gia một sự kiện bên lề
UPR theo lời mời của UN Watch.
Một nhà tham gia vận động UPR khác là bà Nguyễn Thị Trâm, mẹ của
luật sư nhân quyền Lê Quốc Quân đang thụ án tù tại Việt Nam, khi trở về
từ chuyến đi vận động UPR tại Mỹ, Thụy Sĩ và Úc thì bị chính quyền trả
đũa bằng cách khám xét cơ thể mang tính chất xúc phạm đến nhân phẩm tại
sân bay Tân Sơn Nhất vào ngày 17/2.
Blogger Bùi Tuấn Lâm (Peter Lâm Bùi), một thành viên của phái đoàn
xã hội dân sự Việt Nam tham dự phiên UPR ngày 5-2 tại Liên hợp quốc, khi
trở về nước vào ngày 24/2 thì bị an ninh câu lưu và thẩm vấn trong 8
tiếng tại sân bay Tân Sơn Nhất về các vấn đề liên quan đến chuyến đi vận
động UPR, và còn bị tịch thu hộ chiếu. Sau đó, vào sáng ngày 16-4, ông
Lâm bị 8 an ninh mật vụ mai phục và hành hung trên một đoạn đường vắng
vẻ gần cầu Kỳ Trung, TP. Tam Kỳ, Tỉnh Quảng Nam, để lại cho ông những
vết thương nặng nề.
Một thành viên khác của phái đoàn dân sự là ông Đặng Văn Ngoãn của
Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo Truyền thống bị cơ quan công an địa phương
sách nhiễu, bằng cách liên tục đến nhà mời lên đồn công an làm việc với
lý do “liên quan đến hồ sơ xuất nhập cảnh” sau khi ông trở về Việt Nam
ngày 31-3.
Dù bị chính quyền sử dụng nhiều biện pháp nhằm ngăn chặn và trả thù
đối với hoạt động vận động UPR, nhưng các nhóm XHDS vẫn tiếp tục theo
dõi và hướng đến đến cuộc họp lần thứ 26 Hội đồng Nhân quyền LHQ để xem
xét bản “báo cáo kết quả” UPR của Việt Nam cũng như các diễn biến hậu
UPR liên quan đến việc thực thi các khuyến nghị. Nó cho thấy một nỗ lực
và quyết tâm lớn của các tổ chức XHDS trong việc theo đuổi một trong các
cơ chế bảo vệ nhân quyền của LHQ là UPR, nhằm thúc đẩy nhân quyền cho
Việt Nam.
Cuộc họp sẽ được tường thuật trực tiếp trên kênh UN Web TV vào lúc 15h theo giờ Thụy Sỹ, tức khoảng 20h tối giờ Việt Nam ngày 20/6/2014.
Sau khi cuộc họp này kết thúc, các hội đoàn XHDS sẽ tiếp tục tham
gia vào tiến trình “hậu UPR”, bằng cách đóng vai trò giám sát việc thực
hiện các cam kết của chính quyền Việt Nam trước Hội đồng Nhân quyền LHQ,
cũng như đưa ra các bình luận, khuyến nghị cho nhà nước cải thiện và
thúc đẩy nhân quyền.
@VietnamUPR
