Dư A Liên
Dân Luận: Tác giả bài viết, chị Dư A Liên, là vợ của anh Nguyễn Văn Thạnh. Vì viết bài về tự do, dân chủ và quyền con người, hai vợ chồng đã liên tục bị chính quyền Đà Nẵng o ép, đẩy ra khỏi nhà thuê. Hiện tại chủ nhà, dưới áp lực của công an, đang đòi cắt hợp đồng thuê nhà với gia đình anh chị. Chủ nhà không chấp nhận giàn xếp, gọi điện lực tới cắt điện khu nhà cho thuê để đuổi gia đình đi, dù đã ký hợp đồng 1 năm:
Khi xem phim Mỹ có lẽ mọi người cũng thường thấy ngạc nhiên vì một số nét văn hóa mới mẻ. Qua văn hóa, hiểu hơn về chính trị Mỹ.
Qua phim thấy: người Mỹ luôn lịch thiệp và tỏ ra tử tế; họ dễ gần,
nhưng rất khó thân. Đặc biệt ngôn ngữ thường có chất trí tuệ, hóm hỉnh
rất duyên dáng thể hiện một tính cách lạc quan, sẵn sàng đương đầu, tinh
thần “face to face” mạnh mẽ, bản lĩnh.
Người Mỹ dường như rất khó tin người khác, mặc dù họ luôn đề cao lòng
tốt và sự tử tế. Bởi sự thừa nhận chủ nghĩa cá nhân mà người Mỹ thừa
nhận tính tư lợi, tham ái. Tính ái vật, ái danh, ái dục của các cá thể
được nhìn nhận như là 1 điều tự nhiên, mang tính bản chất và họ không kì
thị điều đó. Người Mỹ thực dụng nhất quả đất. OK, mày luôn nghĩ chuyện
làm lợi cho mày, tao tính chuyện làm lợi cho tao (tất nhiên) miễn là cái
lợi của mày đừng ảnh hưởng đến tao. Cái gì quyết định ranh giới đó?
Pháp luật. Vậy nên dễ hiểu tinh thần thượng tôn pháp luật của Mỹ luôn
được đề cao tuyệt đối. Ta thấy người Mỹ luôn muốn dùng lý trí kiểm soát
vấn đề, đánh giá đối tượng trong mọi tình huống. Khi nào không thể kiểm
soát được nữa, họ mới dựa vào trực giác - một yếu tố xem như có dính
dáng ít nhiều cảm tính. Và khi họ đã tin thì cũng không có nghĩa là họ
dừng kiểm soát. Một thế giới mà ở đó mọi người sơ, thân vẫn nghi ngờ
nhau và kiểm soát nhau nhưng lại không hề thiếu chất nhân văn trong cuộc
sống của họ. Thậm chí là chất nhân văn rất đậm vị, vì sao lại như vậy?
Vì họ nhìn con người dưới góc nhìn duy lý, họ quá hiểu con người. Họ
hiểu con người có thể xấu xa ra sao nên họ cũng hiểu nó có thể tốt đẹp
như thế nào. Cũng vì họ hiểu rõ các giá trị bản thể, theo quy luật tự
nhiên nên không khí của phim không ủy mị, không lên gân thuyết giáo,
không đạo đức giả, nó chân thực và đẹp cái đẹp lý trí. Cái tốt trong
phim Mỹ thường nó không bị ép. Nó đến đơn thuần và tự nhiên, cho cảm
giác thỏa mãn tựa như đó là sự lựa chọn của nhân vật chứ không phải của
đạo diễn, vậy nên tình cảm trong phim Mỹ nó không sến (theo tôi là vậy).
Bạn có thể chiêm nghiệm được nhiều điều tuyệt vời qua 1 bộ phim Mỹ
120 phút: “To Kill a Mockingbird”. Ở đó, bạn bắt gặp lòng tốt của luật
sư da trắng Atticus bảo vệ cho người da đen Tom, Atticus đã chấp nhận
đương đầu với khó khăn, với những định kiến điển hình, xem điều đó như
một bổn phận nghề nghiệp của mình, anh chấp nhận nó không phải vì tính
cách máu lửa anh hùng mà vì đó là điều cần phải làm, quá khứ anh đã làm
như vậy, hiện tại và tương lai điều đó sẽ không thay đổi gì. Atticus làm
những điều thuộc về chân giá trị mà anh hướng tới trước giờ, đơn thuần
là vì: “thật không gì để giáo dục bọn trẻ tốt hơn là làm gương cho
chúng”. Người Mỹ thực dụng nhưng không hề hời hợt, nhiều giá trị được họ
khai thác: trẻ em sinh ra vốn mang bản chất hướng thiện, coi trọng sự
công bằng, chúng chỉ hấp thu những thành kiến xã hội trong quá trình lớn
lên giữa cộng đồng. Trẻ em được dạy bài học về lòng trắc ẩn và biết tôn
trọng những cái khác biệt: “Con chim nhại chẳng làm gì nên tội, chúng
chỉ hót cho chúng ta những giai điệu đẹp. Không phá phách vườn tược,
không hại đến hoa màu, chúng chỉ dâng hiến cho chúng ta những lời hát từ
trái tim. Đó là lý do vì sao, giết con chim nhại là một tội ác”. Hình
ảnh người da đen tốt bụng Tom và anh chàng lập dị quái gỡ Bob là những
hình ảnh của con chim nhại. Họ sống cuộc sống của họ, có thể là kiếp đời
lập dị, khác biệt nhưng họ không làm gì hại ai, thậm chí là họ âm thầm
tốt đẹp hơn những con người còn lại. Thông điệp được gửi đi là: những cá
thể khác biệt có quyền nhận được sự đối xử công bình, không định kiến.
Chắc chắn rằng một trong những lời dạy dành cho Scout tại bàn ăn là lời
dạy có ý nghĩa nhất trong cuộc đời cô bé-bài học về sự công bằng: “Nếu
con học được một cách thức đơn giản, con có thể sống thoải mái hơn nhiều
với đủ loại người. Tuy vậy, con không bao giờ thực sự hiểu một con
người cho đến khi con xem xét mọi việc từ quan điểm của người đó”. Cảnh
phim lần theo dòng trần thuật của Scout, người xem chắc chắn rằng cô bé
sẽ không bao giờ giết con chim nhại hoặc trở thành một kẻ phân biệt
chủng tộc.
Tất nhiên, xem phim của nước nào cũng thấy cái xấu xa song hành bên
cái tốt đẹp; có lưu manh, bỉ ổi mới có anh hùng, tuy nhiên cái khác nhau
rõ rệt nhất giữa văn hóa Mỹ so với các văn hóa khác là cái cách họ nhìn
nhận cái gọi là xấu xa. Có những cái xấu xa trong văn hóa khác nhưng
lại không xấu xa, lại là cái hợp lí trong văn hóa Mỹ vì ở đó bản năng
con người được nhìn nhận một cách sâu sắc nhất, theo đó Chủ nghĩa cá
nhân và sự tự do mang một giá trị đặc biệt.
Phim Brokeback Mountain là bộ phim về tình yêu đồng giới đầu tiên làm
xúc động tôi. Jack và Ennis (2 gã chăn cừu) đã bén duyên khi hai đàn
cừu chạy lẫn vào nhau trên ngọn đồi ở Wyoming và họ đã tạo nên một câu
chuyện tình yêu vừa thô ráp, vừa tinh tế và mang ý nghĩa nhân bản sâu
sắc. Hai gã trai trẻ thất học, cục súc, thiếu hiểu biết nhưng biết yêu
bằng những rung cảm chân thành, đắm say tha thiết, có cả đắng cay và
những bi kịch đau đớn… Người Mỹ gửi thông điệp gì? Rút cuộc thì vì sao
họ lại không thể yêu nhau khi chúng ta có thể? Đồng tính thì sao? Họ
cũng là con người, họ có quyền yêu và được yêu theo cách mà bản thân họ
muốn, đừng bắt ai đó phải yêu theo cách nào đó! Tình yêu là Quyền Con
Người, tình yêu là tự do, con người có thể chia rẽ tình yêu nhưng không
thể giết chết tình yêu, vậy thì cái gì thuộc về ai, hãy để cho nó được
là như thế…
Qua nhiều phim Mỹ thấy rằng những giá trị về Quyền Con Người được
nhìn nhận, tôn trọng trước hết và trên hết, soi ánh sáng vào sự phán xét
các hành động. Tại nơi nào trên trái đất mà Quyền Con Người được tôn
trọng thì nơi đó có tự do. Nếu mệnh đề “có tự do là có sáng tạo” là hợp
lí thì dễ hiểu vì sao nước Mỹ lại là nơi của những phát minh lớn của
nhân loại.
Đề cao chủ nghĩa cá nhân nhưng dân Mỹ không thần tượng cá nhân. Họ
tôn vinh cá nhân xuất sắc nhưng không thần thánh hóa. Mỗi cá nhân là một
sự khác biệt và tất cả mọi cá nhân đều bình đẳng với các Quyền Con
Người cơ bản. Chủ nghĩa cá nhân không mâu thuẫn với xu hướng làm việc
theo tổ chức, làm việc nhóm, vì trong nhóm, một cá nhân luôn được tạo
điều kiện để phát huy hết khả năng. Họ biết tổng hợp sức mạnh, nhóm như
một bước đệm để cái lò xo cá nhân bật lên. Họ cũng hiểu giá trị của sự
cạnh tranh lành mạnh và điểm yếu của cạnh tranh là có thể dẫn đến chiến
tranh nên họ có một hệ thống luật chi phối, điều chỉnh. (Điều này tương
tự như trong chính trị, sự phân quyền giữa các nhánh không hề ngăn cản
sự hợp tác, không làm ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của hệ thống, tất cả
đều dưới hiến pháp và theo hiến pháp). Họ đề cao tính hiệu quả, làm theo
năng lực, hưởng theo năng lực, đó là sự công bằng (vậy làm theo năng
lực, hưởng theo nhu cầu có phải là công bằng không hay là cào bằng?)
Xem phim Mỹ nếu để ý sẽ thấy nhiều cái thú vị của chính trị Mỹ. Nước
Mỹ với thể chế tổng thống được tổ chức dựa trên nguyên tắc phân quyền,
một trong những đặc điểm của cơ chế này là nguyên tắc tam quyền phân
lập, giữa ba cơ quan ngang bằng là lập pháp, hành pháp và tư pháp. Triết
lí chính trị của đặc điểm này là nhằm giảm thiểu khả năng độc tài hoặc
chuyên chế kể cả về mặt thể chế lẫn con người. Ở đó nhà nước (hành pháp)
không có quyền động vào sự quyết định của toà án (tư pháp). Các thẩm
phán sẽ độc lập quyết định điều họ cho là đúng - mà không hề sợ bị bất
cứ thế lực nào, kể cả tổng thống - bởi họ được bầu ra từ chính nhân dân
một cách đích thực, họ chỉ phải chịu trách nhiệm trước nhân dân thông
qua hiến pháp cho quyết định của họ. Họ công minh, không bị nhà nước
điều khiển. (Họ hoàn toàn có thể truy tố xử cả tổng thống như người dân
bình thường, nếu họ cho rằng tổng thống có tội, ví dụ như trường hợp của
tổng thống Richard Nixon. Trong phim Prison Break ở phân đoạn khi
Lincohn sắp bị lên ghế điện sau khi cả team đã làm đủ mọi cách để hoãn
xử tử, kể cả gọi cho thống đốc bang thì 1 cú điện thoại đến, và cuộc xử
tử được hoãn lại. Đó là cú điện thoại của quan toà Kessler, ông muốn
hoãn xử án để xem xét lại 1 số tình tiết của vụ án. Tại sao đến thống
đốc bang, một người rất quyền lực, cũng không thể làm gì, mà 1 quan toà
rất bình thường lại có thể ngăn cản vụ xử tử đã được cả một bộ máy quyền
lực điều khiển?). Đó là do có sự phân chia quyền lực như đã nói trên
một cách rõ ràng minh bạch, nơi mà nhà nước (hành pháp) không có quyền
động vào sự quyết định của toà án (tư pháp). Nói tóm lại tất cả đều theo
hiến pháp là pháp lệnh tối cao, không có sự tập trung quyền lực và chi
phối hàng dọc trong hệ thống chính trị.
Nước Mỹ với những giá trị tự do, dân chủ, chủ nghĩa cá nhân được nhận
thức đúng và tinh thần thượng tôn pháp luật là những giá trị cốt lõi
làm nên vị thế dẫn đầu trên thế giới và còn gây cảm hứng cho nhân loại
lâu dài… Nước Mỹ cũng có những vấn đề của nó, vừa rồi việc Quốc hội Mỹ
không ngăn nổi một vụ tạm đóng cửa bộ máy công quyền liên bang khiến thế
giới giật mình. Một sự phơi bày đúng chất Mỹ. Theo kinh tế gia Nguyễn
Xuân Nghĩa kết luận thì: “Nước Mỹ cứ công khai phơi bày những phê phán
về sự tiêu cực của mình, kể cả lời tiên đoán về sự suy tàn của quốc gia,
nhưng đấy cũng là cơ hội thật sự tự phê để tự thắng mà nhiều xứ khác
không có được”. Tự phê kiểu Mỹ có khác, đó là kiểu “face to face” rất
Mỹ, chấp nhận phơi bày sự thật và trả giá để thay đổi và thăng tiến.
