Thái Tuấn
Càng đi khám phá những mảnh đất khác nhau trên khắp miền tổ quốc,
càng gặp nhiều người dân bình thường giản dị, nói chuyện với những trí
thức, sinh viên hay cựu chiến binh, càng thấy Việt Nam mình giàu tiềm
năng và khát khao phát triển. Tuy nhiên, những tiềm năng đó vẫn mãi đang
là tiềm năng, nguy hại hơn nó đang ngày càng bị mai một. Lý do là chúng
ta đang tự dựng lên những rào cản gây hại cho sự phát triển của dân
tộc.
Ảnh: Một cảnh trong phim "Bụi đời chợ lớn" bị cấm chiếu gây nhiều tranh cãi (Nguồn: Internet)
Điều thứ nhất đó là nỗi sợ nhạy cảm chính trị bóp nghẹt tự do trong
nghiên cứu các vấn đề kinh tế, chính trị và xã hội. Các báo cáo nghiên
cứu đều chung chung nửa vời, mang tính hình thức đối phó hơn là phân
tích tận gốc nguyên nhân của vấn đề. Nhiều Giáo sư đảm nhận những vị trí
quan trọng, có thể gọi là “đầu não tư duy” của khoa học xã hội Việt
Nam, nhưng tự kiểm duyệt và biết rõ mình nên dừng ở đâu, đề tài nào là
nhạy cảm không nên động đến. Những chủ đề sát sườn phản ánh hiện thực
của xã hội như “tại sao hiện tượng tự tử hiện nay dường như lại phổ biến
hơn, có phải sự bức bách trong xã hội đã bị đẩy đến tận cùng không?”
hay nội dung phức tạp hơn như “xã hội dân sự là gì, và thực sự xã hội
dân sự có ích gì cho sự phát triển của đất nước không?” thì luôn luôn
nằm ngoài danh sách có thể nghiên cứu.
Rõ ràng, nỗi sợ nhạy cảm chính trị đã trở thành một bùa lưới bổ vây
các bộ óc “trí thức” làm họ không thể nghĩ vượt qua giới hạn cho phép.
Điều này cũng xảy ra với những người lĩnh trách nhiệm “quản lý nhà nước”
trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Những kiểm duyệt như “hình này vi
phạm thuần phong mỹ tục” hay “tác phẩm kia không phản ánh đúng cuộc
sống” và “câu chuyện này bị phóng tác có thể gây hiểu nhầm cho độc giả”
là những diễn giải, quy chụp hoặc thậm chí kết tội “phản động” vì yếu tố
“nhạy cảm chính trị”. Điều này làm cho mọi người không được tự do suy
nghĩ và tuy duy, ngay trong việc thưởng thức các tác phẩm văn hóa nghệ
thuật. Thử hỏi, khi đó thì làm sao có thể tạo ra các phát minh, sáng chế
và cái mới cho xã hội được?
Bên cạnh đó còn có nỗi sợ của sự kết nối, nhóm họp và trao đổi thông
tin trong một môi trường tự do. Người Việt Nam cứ nghĩ đến tụ họp đông
người, thảo luận một vấn đề về chính trị, xã hội hoặc văn hóa gì đó thì
coi là nhạy cảm, có thể bị theo dõi, hạch sách hoặc phạm pháp. Chính vì
vậy, trong người ta hình thành một ý thức tự kiểm duyệt, không chia sẻ
thông tin rộng rãi, không trao đổi cởi mở thẳng thắn những điều mình suy
nghĩ, và cuối cùng hậu quả là không dám sáng tạo và phản biện nữa. Với
sự tự kiểm duyệt như vậy, chắc chắn người Việt Nam không thể phát minh
ra những internet hay facebook, vì ngay việc chia sẻ và kết nối đã thấy
sợ rồi, chứ đừng nghĩ đến việc phát minh ra những công nghệ hoặc cách
thức kết nối con người và ý tưởng lại với nhau.
Điều thứ hai là kỳ thị sự khác biệt trong văn hóa của người Việt Nam.
Có lẽ, một trong những điều kỳ lạ là người Việt Nam đã xây cho mình
những cái hộp gọi là truyền thống, mỹ tục và bất cứ những gì có tính phá
cách, chưa biết tốt hay xấu, có ích hay không có ích đều lập tức bị ném
đá rào rào. Một tư tưởng cho rằng chúng ta có giá trị riêng của mình,
người ở nước khác như vậy được, chứ người của chúng ta không như vậy
được khá phổ biến không những trong quần chúng mà ngay trong đội ngũ
lãnh đạo. Đây chính là nguyên nhân giảm tính bao dung với những người đi
đầu, phá cách và đổi mới. Một ví dụ rất rõ cho chúng ta học hỏi là Hàn
Quốc. Nếu Hàn Quốc cứ khư khư giữ gìn các giá trị truyền thống, chắc họ
đã không có trào lưu K-pop, tạo ra tình cảm với người Hàn kèm theo hàng
hóa Made in Korea tràn ngập thị trường châu Á và thế giới.
Rõ ràng, khi chúng ta khư khư giữ văn hóa “truyền thống tốt đẹp”,
chúng ta vô hình chung đặt mình vào vị trí “phòng thủ”, chống đối những
cái mới. Điều này là vô ích và không thể, vì những lớp vỏ dù cứng đến
đâu cũng bị phá vỡ bởi lớp trẻ. Điều tệ hại là khi đó, họ sẽ vứt bỏ
những cái hộp do cha ông để lại mà không chủ động điều chỉnh nó. Hậu quả
là tạo ra một nền văn hóa méo mó, dẫn đến sự mất gốc thật sự của văn
hóa Việt Nam.
Một quốc gia không thể phát triển nếu không có tự do nghiên cứu, sáng
tạo và nền tảng văn hóa sống động, giầu có và tương thích với xu hướng
toàn cầu. Chính vì vậy chúng ta cần gỡ bỏ lớp vỏ mang tên “nhạy cảm
chính trị” và “văn hóa truyền thống” để bơm sinh khí vào cuộc sống nói
chung, và văn hóa nghệ thuật nói riêng. Khi đó, Việt Nam mới có thể giải
phóng tiềm năng con người và tạo ra nền tảng phát triển bền vững.
