Cua Đồng
Thử tưởng tượng rằng có một ngày đẹp trời nào đó không
xa, đột nhiên những đỉnh cao trí tuệ quê ta vì một lý do nào đó (chán
ngán, mệt mỏi, hối hận, e tê xê…) không thèm làm lãnh đạo nữa. Chuyện gì
sẽ xảy ra?
Tất nhiên những người lâu nay không muốn có điều 4 HP sẽ rất sung
sướng, và không phải chỉ riêng họ mới thấy sung sướng. Tuy nhiên có một
thực tế là chẳng có xã hội nào tồn tại được chỉ bằng niềm sung sướng, và
rốt cuộc sẽ phải nảy ra câu hỏi: rồi sau đó sẽ ra sao?
Nhìn vào nước Nga và những nước Đông Âu, với khoảng 20 năm hậu CS,
một khoảng thời gian tương đối đủ cho một vài chiêm nghiệm, có thể thấy
một sự khác biệt. Đó là vai trò của người dân. Khác với các nước kia, sự
sụp đổ của Liên xô chủ yếu là do sự phân rã, đấu đá của giai cấp lãnh
đạo gây ra, và người dân gần như chỉ là những quan sát viên đứng ngoài
cuộc. Cái khác đó đã dẫn tới cái khác biệt ngày nay, là trong khi nước
Nga đang cố gắng tìm lại và chứng tỏ cho thế giới thấy vị trí của một
siêu cường, thì họ vẫn chưa được đánh giá là một quốc gia có một nền dân
chủ đúng nghĩa, ít nhất là qua cách ông tổng thống Nga xoay xở để được
ngồi lì ở đỉnh cao quyền lực, hay qua những vụ lộn xộn và cách giải
quyết chúng của cả phía chính quyền lẫn các bên liên quan.
Những sự kiện có vẻ lộn xộn khác, với khoảng lùi của thời gian ngắn
hơn, như ở Afgan, Libya, Ai Cập… vốn đôi khi được đưa ra làm dẫn chứng
cho sự thất bại của dân chủ phương Tây, (hay của CNTB, theo cách nhìn có
tính giai cấp, tính chiến đấu hơn), có thể được nhìn dưới một góc độ
khác, khi đánh giá nó theo mức độ tham gia của dân chúng, một điều phụ
thuộc vào trình độ và nhu cầu về dân chủ của họ, hoặc nói như các lít đờ
quê ta là dân trí. Nhìn theo góc độ này thì những gì xảy ra ở Nga hay
các nước vừa kể là một kết quả tất yếu, cùng với nó là một kết luận
không có gì cao siêu: dân chủ không phải là một thứ quà tặng, nhất là
khi nó đến từ bên ngoài. Người ta phải tự mình làm ra hay giành lấy nó,
và phải biết cách sử dụng nó.
Quê ta, sau khá nhiều chục năm theo con đường XHCN, dù đã đi qua hết
thắng lợi này đến thắng lợi khác, nhưng cho đến nay vẫn là một nước
nghèo. Nghèo về kinh tế và về nhiều thứ khác, trong đó có dân trí, như
các lít đờ đã từng đánh giá.
Trong lĩnh vực kinh tế, người ta dễ thấy được cái nghèo và người
nghèo. Dễ thấy được cách giúp người nghèo qua những hoạt động từ thiện ở
mọi cấp độ, từ những dịp tặng quà, tặng tiền, đến những chương trình hỗ
trợ dài hơi hơn, hay đào tạo nghề, tạo cơ hội làm việc để giúp nhau
thoát nghèo.
Nhưng trong lĩnh vực dân trí, mọi việc khó hơn nhiều. Không ai dám
nhận là mình giàu, lại càng không có ai từ trong thâm tâm nhận rằng mình
nghèo. Bởi thế, khác với thời của các cụ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh
khi xưa, ngày nay người ta chỉ làm những việc dễ dàng. Như chuyện vạch
ra cái xấu là việc dễ, đưa ra một cái gì đó tốt hơn để thay thế nó thì
khó hơn nhiều. Và chưa có ai dám làm cái việc cực kỳ khó khăn là nâng
cao dân trí, để cho người quê ta sánh ngang được với gần nhất là những
người láng giềng, ít ra là riêng về dân trí.
Và khi không mấy ai có nhu cầu thay đổi, cũng như chưa có ai đủ tâm
và tầm để thức tỉnh nhu cầu ấy, thì bất cứ sự thay đổi nào đến từ bên
ngoài, dù có tốt đến đâu, cũng sẽ chỉ là những món quà tặng vô dụng. Còn
những người đang miệt mài chiến đấu với cối xay gió sẽ vẫn chỉ là những
ngôi sao cô đơn.
Chuyện gì sẽ xảy ra à? Thồi, khổ lắm. Nói mãi.
Tháng 9/2013
