Phạm Xuân Cần
Mô hình tranh tụng sẽ giúp giảm án oan sai.
Đã có quá nhiều bài viết, tranh luận đăng trên đủ các “lề” báo chí và
mạng xã hội. Nghe ra, ngoài mấy vị trong cuộc là người điều tra, truy
tố, xét xử vẫn khẳng định mình đúng…quy trình, còn lại trên mạng tuyệt
đại bộ phận đều cho bị cáo Hải bị xử oan. Dĩ nhiên, kết tội, nhất là tội
tử hình một ai đó thì không thể lấy…biểu quyết, như…Quốc Hội, hay như
chấm hoa hậu vừa rồi. Phải dựa trên chứng cứ và chỉ chứng cứ mà thôi,
không thể nói như bà Bà Trần Thị Nhanh (nguyên phó viện trưởng Viện KSND
tỉnh Long An - người trực tiếp tham gia quá trình điều tra và ký cáo
trạng truy tố bị can Hồ Duy Hải): “Bằng niềm tin nội tâm và những chứng
cứ thu thập được, tôi tin Hồ Duy Hải là thủ phạm”. Ở đây không có chỗ
cho “niềm tin nội tâm”, dù nội tâm của bà có trong sáng đến đâu!
Việc kết tội oan ông Nguyễn Thanh Chấn và có thể còn có một số tử tù
khác trước đây, cũng như vụ án Hồ Duy Hải hiện nay có nhiều tình tiết
rất khác nhau, nhưng chúng đều là sản phẩm của một mô hình xét xử đang
tồn tại hợp pháp hiện nay, đó là mô hình xét xử thẩm vấn, thay vì mô
hình tranh tụng. Trong mô hình xét xử thẩm vấn, mặc dù lí thuyết không
nói, nhưng thực tế hầu như không có tranh tụng, đặc biệt tiếng nói của
luật sư hoặc người bào chữa không được tôn trọng đúng mức. Đó là chưa kể
nguyên tắc tòa án chỉ độc lập xét xử theo pháp luật không phải lúc nào
cũng được tôn trọng. Số phận con người, vì vậy đôi khi được định đoạt
bởi những lập luận mơ hồ, hoặc không chắc chắn, thậm chí bằng cả “niềm
tin nội tâm” của các vị cầm cân nảy mực. Ngay trong vụ án Hồ Duy Hải rõ
ràng một số cái gọi là “chứng cứ” là không có thật, các sai sót nghiêm
trọng về tố tụng cũng bị bỏ qua, vì được cho là “không ảnh hưởng đến bản
chất vụ án”.
Thiết nghĩ cần nhắc lại một sự kiện lịch sử, đó là Vụ án Hồng Công,
xét xử Tống Văn Sơ (Nguyễn Ái Quốc). Luật sự Lô giơ bai đã thắng, Tống
Văn Sơ đã được tự do, không phải vì nhà cầm quyền Hồng Công không đủ
chứng cứ chứng minh các hoạt động được coi là vi phạm pháp luật khi đó
của Tống Văn Sơ, mà Tòa chấp nhận phải trả tự do cho TVS là vì những sai
phạm về thủ tục tố tụng của cảnh sát khi bắt giữ nhà yêu nước Tống Văn
Sơ – Nguyễn Ái Quốc. Tuy nhiên, đó là trong một phiên tòa tranh tụng,
còn nếu trong phiên tòa thẩm vấn, những sai phạm về tố tụng của cơ quan
điều tra được luật sư chỉ ra, rất có thể bị VKS và Tòa bác bỏ, vì cho
rằng những sai phạm đó không ảnh hưởng đến “bản chất vụ án”.
Nên nhớ rằng vụ án Hồng Công diễn ra từ năm 1931. Tám mươi ba năm
sau, ở nước Việt mình tòa vẫn xử theo mô hình thẩm vấn! Số liệu một đề
tài khoa học cho thấy cho đến nay hàng năm cả nước ta mới có trên dưới
10% phiên tòa hình sự có luật sư, hoặc người bào chữa tham gia. Cứ tạm
thời cho là phiên tòa có luật sư hay người bào chữa thì có thể có tranh
tụng, như vậy hiện đang có tới trên dưới 90% số phiên tòa hình sự còn
lại ở nước Việt này không có tranh tụng. Chưa kể, trong đó chiếm một tỷ
lệ không nhỏ là luật sư được tòa chỉ định. Riêng trong vụ án Hồ Duy Hải,
vị luật sư “bào chữa cho bị cáo”, không phải ai xa lạ, mà chính là ông
trưởng phòng CSĐT đã từng điều tra vụ án này. Cho nên, không có gì lạ,
khi lẽ ra cần triệt để vận dụng nguyên tắc “suy đoán vô tội” để cãi cho
thân chủ, thì ngài “luật sư kiêm điều tra viên” này lại về “phe” với
Viện và Tòa để kết tội bị cáo cho bằng được!
Tôi không phải là người điều tra, tuy tố hay xét xử bị cáo Hồ Duy
Hải, cũng không được và không thể nghiên cứu kĩ hồ sơ vụ án, chỉ biết
thông tin vụ án qua báo chí và mạng xã hội, nên không thể nói Hồ Duy Hải
oan hay không oan. Chỉ biết rằng: Với những “chứng cứ” như vậy, với
những vi phạm tố tụng nghiêm trọng trong quá trình điều tra như vậy, nếu
trong một phiên tòa tranh tụng thật sự thì không một chánh án nào có
thể tuyên án, dù đó không phải là án tử!
Vậy thì để cho những vụ án oan sai không xẩy ra, để cho những số phận
như Hồ Duy Hải được định đoạt một cách chính xác, khách quan, chắc còn
nhiều việc phải làm, nhưng quan trọng và cấp bách nhất lúc này là chuyển
mô hình tòa án từ thẩm vấn sang tranh tụng!
Hình như Hiến pháp mới đã mở con đường này?
