Họ đại diện cho bên thắng cuộc, đầu cơ vào sự thắng cuộc,
ăn theo cửu vạn vào quyền bính được thiết lập sau thắng cuộc...
Tôi sống ở một tỉnh lẻ, rất nhỏ, quanh năm lo kiếm miếng ăn đã là
khó, nên nói đến chuyện lớn như thế này là quá sức, là lãng phí.
Cơ sự là vì chuyện qua đời của nhà văn Tô Hoài. Lúc nhỏ tôi có đọc,
học “Dế Mèn phiêu lưu ký” của ông; lớn lên cũng đọc thêm một số tác phẩm
của ông, nhất là các tác phẩm được đưa vào sách giáo khoa văn học lớp
12, thuộc phần văn học cách mạng Việt Nam, gần đây nhất là “Ba người
khác”.
Việc qua đời và tang lễ của ông (tổ chức 11 ngày sau ngày mất, rất
mất vệ sinh) được nhà nước, giới văn nghệ, báo chí và hoạt động truyền
thông trong nước trân trọng, như một biến cố. Tuy nhiên, giới văn nghệ
sĩ cao tuổi, “lưu dung” ở phía nam, số người Việt ở nước ngoài, nhất là
giới văn nghệ sĩ di tản, vượt biên, tị nạn, lưu vong, chỉ lác đác vài
người viết về biến cố này; và cách viết cũng chỉ loanh quanh hồi ức, suy
tưởng riêng về mối liên hệ của mình với nhà văn quá cố; có vẻ lạnh
nhạt, dè dặt, tị hiềm.
Tô Hoài là bậc niên trưởng, thượng thọ trong giới văn nghệ Việt Nam
thuộc thế hệ sinh, trưởng thành, sáng tác từ trước 1945 cho đến lúc này.
Ông sinh ra và bắt đầu tuổi trưởng thành trong một hoàn cảnh riêng (gia
đình, vùng quê) nghèo khó, lam lũ, thiếu thốn, đói kém; sớm vào đời
bằng sự lăn lộn sinh nhai với nhiều công việc lao động khó nhọc khác
nhau ở một số đô thị miền bắc trong thời trước 1945. Trong sự va đập về
lao động thể chất và tinh thần đó, ông sớm có thiên hướng tư duy về
phiêu lưu mạo hiểm, thay đổi, thiên tả, rồi cách mạng, bằng việc tham
gia tích cực và lãnh đạo nhóm chủ chốt của Văn Hóa Cứu Quốc, viết báo,
sáng tác văn nghệ. Trong hồi ký của mình, ông bày tỏ sự yên tâm, tự hào
với quá trình nhận thức, hành động tự giác đó qua những tự sự về mối
quan hệ giữa ông với lãnh đạo chủ chốt của Việt Minh phụ trách Văn Hóa
Cứu Quốc, bằng sự làm việc sáng tác có định hướng với một số nhà văn
khác, đặc biệt là Nam Cao và việc ông tham gia vào một số cuộc ám sát,
khủng bố, vào cuộc khởi nghĩa tháng 8/1945.